Autor: Radosław Śpiewak
Aktualizacja: 8/09/2010

Początki alergologii i palinologii w Polsce - lata trzydzieste

W latach 1935-1936, zajmujące się alergologią kliniki w Strasburgu, Zurychu i Wiedniu odwiedził krakowski lekarz Mieczysław Obtułowicz (1902-1970), nestor polskiej alergologii, który przeszczepił do Polski tę młodą wówczas dziedzinę medycyny [1]. Szczególnie żywe zainteresowanie wzbudziła u niego alergia właśnie na pyłek roślin, czego efektem było ukazanie się w 1939 roku jego artykułu "O nieżycie pyłkowym" w czasopiśmie "Biologia Lekarska" [2]. W artykule tym, obok rozważań nad chorobami wywoływanymi przez pyłek, zamieszczono tablice przedstawiające czas i nasilenie kwitnienia traw i zbóż oraz drzew w okolicach Krakowa. Tablice zestawiono na podstawie rękopisu profesora Nowakowskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Było to zatem zastosowanie nie aeropalinologii lecz fenologii, czyli nauki zajmującej się cyklicznymi przemianami w fizjologii roślin. Jednakże praca Obtułowicza po raz pierwszy w historii zwraca uwagę polskich lekarzy na zjawisko pylenia jako potencjalną przyczynę chorób, można ją zatem uznać za opracowanie zapoczątkowujące nowy kierunek w polskiej nauce. Co więcej, autor przedstawił również dane dotyczące wymiarów ziarn pyłku oraz jego transportu w atmosferze. Dowodzi to, że Obtułowicz już wówczas zdawał sobie doskonale sprawę z tego, jak wielkie implikacje dla alergologii ma wiedza aeropalinologiczna.

"Okres krakowski" - lata sześćdziesiąte

Po przerwie przypadającej na II Wojnę Światową i trudny okres powojenny, do tematu powrócono w Krakowie w latach sześćdziesiątych. Biorąc pod uwagę znaczne podobieństwo alergii pyłkowej do alergii na spory grzybów pleśniowych, pomiary stężenia zarodników grzybów w powietrzu przeprowadziła w Krakowie i Rabce w roku 1960 Anna Weiss - asystentka kierowanego przez profesora Obtułowicza Oddziału Alergologicznego Akademii Medycznej. Korzystała ona przy tym z pomocy Bolesława Smyka z krakowskiej Akademii Rolniczej [3]. Badania przeprowadzone przez Weiss należy uznać za pierwsze w Polsce pomiary stężenia zarodników grzybów pleśniowych dla potrzeb medycznych. Zgodnie z relacją Krystyny Obtułowicz, od wczesnych lat sześćdziesiątych (prawdopodobnie od roku 1963) Anna Weiss wspólnie z Bolesławem Smykiem i Mieczysławem Cienciałą prowadzili obserwacje opadu pyłku roślin wiatropylnych dla potrzeb alergologii na terenie Krakowa i Szczawnicy. Wyniki tych badań nie zostały jednak opublikowane. Śmierć Anny Weiss w 1969 roku oraz Mieczysława Obtułowicza w roku następnym na całą dekadę przerwała badania nad medycznymi aspektami aeropalinologii w Krakowie.

Dalszy rozwój palinologii klinicznej w Polsce - lata siedemdziesiąte

W latach siedemdziesiątych trud badań aeropalinologicznych dla potrzeb alergologii podjęły inne ośrodki krajowe. Kontynuację prac nad omawianymi zagadnieniami w tym okresie zawdzięczamy lekarzom-laryngologom. W Warszawie analizy aeropalinologiczne przeprowadził w latach 1971-1972 Edward Zawisza, laryngolog [4]. W Bydgoszczy, w latach 1972-1974 badania aeropalinologiczne prowadził laryngolog Ryszard Gniazdowski we współpracy z botanikiem Franciszkiem Klimasem. W swoich pracach Gniazdowski podkreślał znaczenie w praktyce medycznej nie tylko obserwacji aeropalinologicznych lecz również fenologicznych, czym nawiązywał do klasycznej pracy Obtułowicza [5]. W roku 1977 w Łodzi pomiary aeropalinologiczne dla potrzeb alergologii prowadził również laryngolog, Krzysztof Buczyłko, oraz Małgorzata Wnuk, biolog [6]. W Rabce w latach 1977-1978 badania aeropalinologiczne dla potrzeb pediatrów - alergologów prowadzili Eugeniusz Ralski i Ewa Góra [7]. We wszystkich wymienionych badaniach stosowano metody grawimetryczne, polegające na liczeniu ziarn pyłku opadających na szkiełko mikroskopowe pod wpływem siły ciężkości. Dokładne zmierzenie stężenia pyłku w powietrzu za pomocą tej metody nie jest możliwe, z czego badacze doskonale zdawali sobie sprawę.

Wprowadzanie metod wolumetrycznych do badań - lata osiemdziesiąte

Na lata osiemdziesiąte przypadło zjawisko zastępowania wyrywkowych pomiarów trwających jeden, maksymalnie kilka sezonów obserwacjami ciągłymi oraz stopniowe wprowadzanie metod wolumetrycznych. W Krakowie od 1982 roku prowadzone są stałe pomiary stężenia pyłku roślin wiatropylnych przez interdyscyplinarny zespół pod kierunkiem alergologa, Krystyny Obtułowicz i botanika, Kazimierza Szczepanka [8]. Zespół ten jako pierwszy podjął współpracę z Europejską Siecią Monitorowania Aeroalergenów (European Aeroallergen Network, EAN) [9]. W Rabce, z inicjatywy ówczesnego dyrektora Jana Rudnika, dwa aparaty Burkard zakupił w 1985 roku Zespół Pediatryczny Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc. Od roku 1987 pomiary wolumetryczne w Rabce prowadzone są regularnie (Ryszard Kurzawa i Józef Gaweł). W 1988 roku pomiary wolumetryczne zainicjowano w Krakowie (Krystyna Obtułowicz i Kazimierz Szczepanek) oraz w Łodzi (Piotr Rapiejko i Krzysztof Buczyłko). W roku 1988 w Łodzi powstał Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych (OBAŚ) zorganizowany i prowadzony przez Piotra Rapiejkę. OBAŚ koordynował z początku pracę dwóch punktów pomiarowych w Łodzi i jednego w Piotrkowie Trybunalskim. W roku 1989 Ośrodek został przeniesiony do Warszawy, gdzie jednocześnie zapoczątkowano pomiary wolumetryczne. W tym samym roku prasa, radio i telewizja rozpoczęły regularne publikowanie informacji o stężeniach pyłku dla osób uczulonych.

Piśmiennictwo:

1. Obtułowicz K.: Uniwersytet Jagielloński i początki alergologii polskiej. Studia Małopolskie. 1997, 1:267-269.
2. Obtułowicz M.: O nieżycie pyłkowym. Biologia Lekarska. 1939; 3:217-268.
3. Weiss A.: Über das Pilzsporenvorkommen in der Luft in Kraków und in Bad Rabka. Allergie und Asthma. 1962, 8: 298-303.
4. Zawisza E.: Analiza aeroalergenu pyłkowego w atmosferze Warszawy. Otolaryngol Pol. 1974, 28:9-16.
5. Gniazdowski R.: Pyłki roślin a schorzenia alergiczne układu oddechowego. Wiad Lek. 1976, 29:25-29.
6. Buczyłko K., Wnuk M.: Analiza palinologiczna dynamiki występowania pyłków roślin w Łodzi. Otolaryngol Pol. 1979, 33:265-272.
7. Ralski E., Góra E.: Pyłki atakują Rabkę. Aura. 1982, (10):18-20.
8. Obtułowicz K., Szczepanek K., Szczeklik A.: The value of pollen count for diagnosis and therapy of pollen allergy in Poland. Grana. 1990, 29:318-320.
9. Szczeklik A., Obtułowicz K., Szczepanek K.: Allergenic pollen and pollinosis in Poland. w: Allergenic pollen and pollinosis in Europe, Red. G. D'Amato, F. Th. M. Spieksma, S. Bonini. Oxford: Blackwell Scientific Publications 1991: 184-185.